O portal datos.gob.es, o Catálogo Nacional de Datos do Goberno de España, publicou un documento fundamental para calquera persoa ou organización que queira traballar con datos públicos: o Decálogo do Reutilizador de Datos do Sector Público. Trátase dunha guía práctica de dez puntos que explica, con linguaxe clara e directa, como aproveitar o enorme valor da información que producen as administracións públicas.
Que son os datos abertos e por que importan?
Os datos abertos son aqueles que calquera persoa pode utilizar, reutilizar e redistribuír libremente, co único requisito de citar a fonte ou autoría. Esta definición está recollida na Lei 37/2007 sobre reutilización da información do sector público. Lonxe de ser algo técnico e restrinxido a especialistas, os datos abertos son un recurso estratéxico para a cidadanía, as empresas, os investigadores e as organizacións do terceiro sector.
Os dez puntos do decálogo
1. Comprender que son os datos abertos
O documento parte da base de que os datos son un activo estratéxico para transformar a sociedade. Ademais dos datos abertos tradicionais, o decálogo menciona outros conceptos relevantes como os datos protexidos, os contornos seguros de datos e os espazos de datos, todos eles cunha importancia crecente no ecosistema dixital actual.
2. Entender as licenzas
Non todos os datos abertos son iguais. As licenzas establecen as condicións de uso, compartición e redistribución. As máis habituais son: – Creative Commons Zero (CC0): sen restrición ningunha, dominio público. – Open Data Commons (PDDL, BY, ODbL): para datos que requiren atribución ou son bases de datos. – Creative Commons 4.0 (BY, BY-SA): para datos con atribución e, en ocasións, coa obriga de manter as mesmas condicións.
O documento presta especial atención á intelixencia artificial: a proliferación de sistemas de IA que consumen grandes volumes de datos fai necesario reforzar a trazabilidade e incluír nas licenzas cláusulas específicas sobre o uso dos datos por parte destes sistemas.
3. Saber onde atopar os datos
Os datos abertos do sector público están organizados en catálogos oficiais. Os dous puntos de acceso unificado máis importantes son: – datos.gob.es: o Catálogo Nacional de Datos, a nivel español. – data.europa.eu: o catálogo a nivel europeo.
Existen ademais repositorios temáticos especializados en áreas como economía, ciencias naturais e medioambiente, saúde e benestar, ou turismo e cultura.
4. Explorar a calidade dos datos
Traballar con datos reais implica aceptar que sempre haberá certa incerteza e posibles erros. O decálogo recomenda planificar os proxectos incluíndo etapas de validación, revisar criticamente os resultados das ferramentas automáticas, verificar a trazabilidade dos datos e, moi importante, reportar os problemas detectados para contribuír á mellora continua da calidade. As novas ferramentas de colaboración cidadá e a IA ofrecen oportunidades para mellorar esta calidade de xeito colectivo.
5. Coñecer a interoperabilidade e os seus estándares
A interoperabilidade é a capacidade dos sistemas de información de compartir datos e intercambiar coñecemento. En España, a Norma Técnica de Interoperabilidade de Reutilización de Recursos de Información (NTI-RISP) recolle as pautas técnicas, organizativas e semánticas que permiten conectar catálogos e sistemas entre si. Recentemente completouse con DCAT-AP-ES, o perfil español do estándar europeo DCAT-AP, que propón un modelo común de metadatos para describir conxuntos de datos. A nivel europeo, a referencia é o Marco Europeo de Interoperabilidade (EIF).
6. Ser consciente da posible volatilidade dos datos
Os datos públicos poden desaparecer, cambiar de URL ou deixar de actualizarse. Ante esta posibilidade, o decálogo aconsella: replicar a información localmente e mantela actualizada desde a fonte orixinal, contactar co provedor dos datos e buscar fontes alternativas se é necesario.
7. Estar ao día das ferramentas para o tratamento dos datos
Existe un amplo abano de ferramentas, moitas delas de código aberto, para traballar con datos: – Tratamento e limpeza: OpenRefine, tidyverse. – Análise: RStudio (para R), Spyder (para Python). – Visualización: Tableau. – Mapas e xeolocalización: QGIS. – Redes de datos conectados: Gephi, NetworkX. – Librarías e APIs: D3.js, Apache Arrow. – IA e aprendizaxe automático: TensorFlow, PyTorch.
8. Formarse e experimentar con datos
A guía anima a adquirir competencias mediante distintas vías: MOOC e formación aberta en plataformas como Coursera, edX ou FutureLearn; certificacións profesionais como o marco DAMA CDMP; cursos especializados gratuítos de Google, Microsoft, IBM ou Amazon; e os propios recursos formativos de datos.gob.es, que inclúen exercicios, infografías, estudos e vídeos.
9. Aproveitar o valor dos datos
Os datos públicos son a materia prima dunha economía do dato en expansión. O decálogo invita a investigar as necesidades da cidadanía para darlle resposta con datos, participar en concursos e retos de reutilización, revisar casos de uso reais e explorar as posibilidades da intelixencia artificial para xerar novos produtos e servizos de valor.
10. Usar os datos de forma responsable e ética
O último punto é quizais o máis importante. Traballar con datos públicos implica unha responsabilidade social. O decálogo establece as seguintes claves éticas: – Identificar e mitigar sesgos que poidan distorsionar os resultados. – Garantir a transparencia na orixe, trazabilidade e métodos de análise. – Promover un acceso equitativo para evitar fendas dixitais. – Evitar usos malintencionados como a manipulación, a desinformación ou a explotación abusiva. – Aplicar minimización e proporcionalidade no uso de datos por parte da IA. – Considerar a sostibilidade e evitar consumos computacionais desproporcionados. – Cumprir os marcos éticos e regulatorios vixentes sobre datos e IA.
Unha guía imprescindible para a comunidade de datos abertos
O Decálogo do Reutilizador de Datos do Sector Público é un documento de referencia tanto para quen se inicia no mundo dos datos abertos como para profesionais con experiencia. Aborda desde os conceptos máis básicos ata os retos máis actuais, como a IA xerativa ou a interoperabilidade a escala europea, cunha visión práctica e orientada á acción.
O documento completo está dispoñible en datos.gob.es, onde tamén se pode atopar o Decálogo do Científico de Datos, que amplía estas recomendacións cun enfoque máis técnico.
